Kategoria interesu narodowego w rosyjskiej myśli politycznej na początku XXI w.
Aneta Stachurka – Geller
Definicja interesu narodowego w Rosji
Kategoria interesu narodowego w Rosji jest kwestią niezwykle złożoną i wieloznaczną, dlatego bywa przyczyną wielu sporów. Pierwszy problem występuje już na poziomie lingwistycznym. W języku rosyjskim istnieją dwa słowa «nacija» i «narod» będące odpowiednikami polskiego słowa «naród». Biorąc pod uwagę pewne niuanse językowe można jednak założyć, iż słowo «nacija» bliższe jest polskiemu słowu „naród”, a „narod» słowom „lud”, „społeczeństwo”. Za założeniem takim przemawia fakt, iż w „Koncepcji bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej” zawarte zostało następujące wyjaśnienie: „Przez interes narodowy Federacji Rosyjskiej rozumie się interes jej wielonarodowego społeczeństwa, jako nosiciela suwerenności i jedynego źródła władzy w Federacji Rosyjskiej.”1 Charakteryzując więc termin „nacionalnyj intieries” powinniśmy tłumaczyć go jako interes narodowy, nie utożsamiając jednak słowa „narodowy” z „etniczny”2.
Specyfiką Rosji jest jej wielonarodowość. Stan ten prowokuje do dyskusji na temat: czyj interes można uznać za narodowy? Wydaje się, że autorzy wyżej przytoczonego zdania uważają tę kwestię za oczywistą i wyjaśnioną, przynajmniej w sferze deklaracji. Jednak wielu rosyjskich politologów zdaje sobie sprawę, że w świadomości przeciętnego mieszkańca Rosji nie istnieje poprawnie sformułowana, pozbawiona stereotypów definicja słów „russkij” i «rossijskij». M.A. Mołcanow wychodzi z założenia, że realizacja interesu narodowego rozumianego jako «rossijskij» jest możliwa i nie przeczy tradycyjnej, rosyjskiej identyfikacji narodowej, tożsamości etnicznych Rosjan. Uważa on, że „Każdy naród posiada pewne jądro, którego nawet fala niekończącej się imigracji nie jest w stanie rozmyć. Podobnie naród rosyjski nie musi rezygnować ze swej rosyjskiej etnicznej (russkoj) tożsamości, czy też zaprzestać propagowania swej kultury wewnątrz i poza granicami kraju. Społeczeństwo obywatelskie wymaga wsparcia naturalnie uformowanej wielokulturowości, równości wszystkich wobec prawa i indywidualnej oceny każdego według społecznej działalności, bez względu na etniczną czy religijną przynależność. Rosja jest wielonarodowa, dlatego idea wielokulturowości powinna wziąć górę nad dogmatem ściśle etnicznego społeczeństwa3”. Konfrontując jednak swe wyobrażenia z rzeczywistością, szybko dodaje: „Niestety, nie wszyscy w Rosji gotowi są rozróżniać przymiotniki „russkij” i „rossijskij”4, jako wyznaczniki narodowej społeczności etniczno-kulturowej i obywatelskiej.5”
Tymczasem I. Jakowenko twierdzi, iż przedstawiony wyżej powszechny brak zrozumienia dla nieocenionej wartości współistnienia wielu różnorodnych kultur, wynika z tradycyjnej, ukształtowanej historycznie cechy Rosjan. Porównując na przestrzeni dziejów różne imperia dochodzi on do wniosku, że ich wspólnym wyznacznikiem jest posiadanie pewnej naczelnej idei, którą starają się one upowszechnić na jak największym obszarze. Zatem cechą każdego imperium jest rozwój przestrzenny i tym samym wciąganie różnych narodów i grup etnicznych na swoje terytorium. Rosja jako Święta Ruś i „Trzeci Rzym” spełniała te warunki „eksportując” swą ideę na sąsiednie obszary dopóki nie napotkała granic naturalnych lub dostatecznego oporu innych państw.6 Podbijając lub po prostu anektując kolejne ziemie, Rosjanie starali się także zasymilować zamieszkującą je ludność. Każdy rosyjski migrant jakby niósł Świętą Ruś w swym tobołku. Działając stopniowo, lecz konsekwentnie doprowadzili do sytuacji, kiedy w wielu, nawet najdalszych zakątkach Imperium, żyli ludzie, którzy czuli się Rosjanami. Nie bez przyczyny powstało powiedzenie ludowe: «Papa turok, mama griek, a ja russkoj cielowiek» (Ojciec Turek, mama Greczynka, a ja jestem Rosjaninem). Można stwierdzić, iż dążenie do asymilacji jest cechą typową dla Rosji. S. Lure odnosząc się także do współczesności, tak opisuje to zjawisko: „Rosjanin nie czuje się panem „aborygenów”, jednak każdy przejaw narodowej różnorodności powoduje w nim pewien dyskomfort, jako naruszenie ogólnopaństwowej jednorodności. Według swych możliwości stara się więc je neutralizować7.”
Jednak nawet biorąc pod uwagę wszelkie rzekome ograniczenia wynikające jakoby z charakteru narodowego Rosjan, nie można wykluczyć możliwości ukształtowania we współczesnej Rosji interesu narodowego rozumianego jako interes wszystkich obywateli. Aby tak się stało musi wykształcić się społeczeństwo obywatelskie.
Interes narodowy a interes państwowy. Deformująca rola biurokracji. Interesy narodowe powstają wraz z ich uświadomieniem sobie. Póki w danym społeczeństwie nie powstanie masowa, dominująca w życiu społecznym warstwa zdolna oceniać rzeczywistość w kategoriach interesu, innymi słowy, dopóki lud nie stanie się narodem, pojęcie interesów narodowych pozbawione jest sensu. Naród poznaje siebie poprzez świadomość narodową, a tożsamość narodowa (obywatelska) to wspólna psychologia, filozofia życiowa, pojmowanie sensu życia i historii8. W przekonaniu rosyjskiego politologa, W. I. Pantina, w Rosji nie narodziło się jeszcze społeczeństwo obywatelskie, dlatego też nie może być mowy o rzeczywistych interesach narodowych9. Podstawowym warunkiem poprawnego sformułowania interesów narodowych jest wykształcenie mechanizmu osiągania zgody większości przy poszanowaniu woli mniejszości. Aktywizacja tego rodzaju mechanizmów, z jednej strony stwarza sieć konstruktywnych grup społecznych, a z drugiej utwierdza wiarę ludzi w sprawiedliwość i prawo, co oznacza, legitymizację istniejącego porządku społecznego. Tymczasem, według wielu obserwatorów życia politycznego Rosji, podobne mechanizmy nie mają tam miejsca. Niemal powszechnie uważa się, że pod etykietą interesu narodowego realizuje się interes państwowy10. Rozpatrując rzecz teoretycznie, w oderwaniu od realiów transformującego się państwa, należałoby przyjąć, że interesy narodowe i państwowe powinny być tożsame. Jedną z podstawowych funkcji państwa jest realizacja interesów narodowych. Narodowe interesy to projekcja mieszczących się w granicach prawa osobistych celów i interesów większości społeczeństwa. Państwo występuje jako mechanizm identyfikacji tych interesów, ich integracji, formułowania i realizacji. W ten sposób interesy społeczeństwa nabierają statusu narodowych i przekształcane są w kurs konkretnej polityki państwowej. Społeczeństwo obywatelskie potrzebuje państwa (demokratycznego) dla ograniczania egoistycznych, antyspołecznych działań oddzielnych jednostek, jak również dla wypełniania funkcji wobec ogółu, m.in. obrony i gwarantowania rozwoju społeczności11. Według słów W. Pastuchowa, państwo i społeczeństwo to nie są dwa podmioty społeczne, lecz jeden. Współczesne państwo jest zorganizowaną formą bytu narodowego. Współczesny naród jest społecznością, u podstaw której leży przynależność do jednego państwa. Naród (obywatele) i państwo są socjologiczną parą i odnoszą się do siebie jak treść i forma. Problem jednak polega na tym, że we współczesnej Rosji jeszcze nie doszło do uformowania się państwa obywateli.
Do tej pory interesy biurokracji nie pokrywały się z interesami pokomunistycznego społeczeństwa. Naród rosyjski znajduje się dopiero się w procesie tworzenia. W takich warunkach pojawiają się „interesy państwowe” przeciwstawne „narodowym”. Dzieje się tak, ponieważ i jedne, i drugie, we współczesnej Rosji, są eufemizmami oznaczającymi zjawiska wcale nie odpowiadające tym, które zwykle przyjęto oznaczać przy pomocy wyżej wspomnianych terminów. Mówimy „państwowe” mając na myśli „biurokratyczne”, mówimy „narodowe” - myślimy „społeczne”. Ponieważ w Rosji państwo nie zostało związane ze społeczeństwem w państwo obywateli, biurokracja ciągle zajmuje tam specyficzne miejsce. Pośredniczy w życiu społecznym przetwarzając wspólne interesy. Społeczeństwo rosyjskie interesuje tempo przemian, a biurokrację – możliwość zachowania kontroli nad ich przebiegiem. „Tzw. interes narodowy zawiera się w tym, żeby przyśpieszyć tempo przemian społecznych. Z kolei tzw. interes państwowy sprowadza się do tego, by w procesie przeobrażeń zachować „ciągłość kursu”, tzn. zostawić państwowej biurokracji możliwość trzymania ręki na społecznym pulsie12”.
Z konstatacją tą zgadza się również G. Musuchin mówiąc, że jedną z typowych cech współczesnej Rosji jest samowystarczalność władzy państwowej jako instytucji. Wyraża się ona w procesie samoreprodukcji systemu władzy. Mechanizm doboru kadr, formułowanie większości kluczowych decyzji politycznych przez organy władzy mają, jak kiedyś, nomenklaturowy charakter. W tej sytuacji można już mówić o korporatywizmie władzy państwowej i tym samym, deformacji mechanizmu formułowania interesu narodowego. Prowadzi to do niespotykanego w swej skali stopnia manipulacji świadomością społeczną. Obecnie realny mechanizm kształtowania interesów narodowych przemienił się w pseudomechanizm wyrażający pseudointeresy, które budowane są na podstawie nastrojów społecznych utwierdzanych przez manipulację13.
Z kolei inny badacz, J. Pljajs stwierdza, że rzeczywiście w Rosji ma miejsce rozchodzenie się interesów narodowych i państwowych, ale przyczyn tego stanu rzeczy upatruje w zupełnie innej, wręcz przeciwstawnej przyczynie. «Jeśli państwo jest osłabione, skorumpowane lub w ogóle nie jest w stanie wypełniać swych funkcji wobec obywateli, państwowe i narodowe interesy rozchodzą się14». Podobnie uważa A. Kara – Murza, mówiąc: «W Rosji zawsze występowały razem dwa problemy; nie tylko dawał o sobie znać antyspołeczny charakter państwa, ale także „antypaństwowe społeczeństwo15”.
Przytoczyć należy także interesującą wypowiedź W. Cymburskiego, który zauważa, że „w Rosji ma miejsce tworzenie „antynarodowego obywatelskiego społeczeństwa”, które bez państwowego nadzoru i demokratycznej kontroli po prostu rozniesie kraj na części, w sensie dosłownym i przenośnym. Nie można lekceważyć faktu, że społeczeństwo, obywatelskie czy inne, odpowiada na postępujące osłabienie i samoizolację władzy, uzurpując sobie prawo do funkcji tej ostatniej. A to prowadzi w ostatecznym rachunku do zburzenia ostatnich filarów solidarności społecznej i w perspektywie, do walki wszystkich przeciw wszystkim”16.
Wynika stąd, że nie tylko państwo i biurokracja stanowią zagrożenie dla społeczeństwa obywatelskiego, ale także obywatele w pewnych, specyficznych warunkach stają się dla siebie wrogami. Niezaprzeczalnym jednak faktem jest, że wraz z rozwojem instytucji społeczeństwa obywatelskiego zwiększa się szansa na prawidłowe odczytanie przez elity państwowe interesu narodowego. „Czym głębiej zakorzeniona jest demokracja, im głębsze są tradycje liberalne, im szerszy krąg ludzi włączonych jest w proces dyskusji nad interesami, im surowsza i wielostronna jest społeczna kontrola nad państwem, tym mniejszy dystans między rozumieniem swych interesów przez społeczeństwo a polityką państwa.”17
Zatem dla prawidłowego zidentyfikowania interesów narodowych potrzebne są odpowiednie, demokratyczne mechanizmy. Idealny model wygląda następująco: koncepcję interesów narodowych przedstawiają ideolodzy, politycy i uczeni. Jej założenia powinny być sformułowane w języku zrozumiałym dla szerokich grup społecznych, tak by mogły podlegać dyskusji. Sama dyskusja powinna, z jednej strony, być adekwatna do problemu, a z drugiej, być zrozumiałą dla społecznie aktywnej części społeczeństwa. Formuła: elita proponuje, społeczeństwo dyskutuje i akceptuje18.
Należy wziąć pod uwagę, że koncepcja interesów narodowych jako jeden z kluczowych wyznaczników polityki państwa nie powinna poddawana być bieżącej grze politycznej. Społeczeństwo musi zdawać sobie sprawę, iż politycy przychodzą i odchodzą, a wizja interesów narodowych, jako rezultat szerokiej dyskusji i zawartego konsensusu, ma względnie stały charakter.
Interes narodowy w otoczeniu międzynarodowym. Identyfikacja interesu narodowego.
Stałość interesów narodowych danego państwa jest niezwykle ważna także dla innych podmiotów stosunków międzynarodowych, gdyż sprawia, iż jego polityka może być bardziej przewidywalna.
W najogólniejszym sensie interes narodowy – to wyrażenie kluczowych potrzeb narodu do samozachowania i wielostronnego rozwoju, realizacja których pozwala mu zająć należne miejsce w społeczności międzynarodowej19. Ze swej natury zatem interes narodowy jest kategorią pragmatyczną, operowanie którą wymaga odpowiedniej świadomości. Warto w tym miejscu przytoczyć słowa Beniamina Disraeli, który powiedział : „Anglia nie posiada wiecznych sojuszników, ma jedynie wieczne interesy”. Jeśli odejść od manichejskiego przeciwstawiania tego co idealne, temu co pragmatyczne, istota polityki interesów narodowych może być syntezą motywów pragmatycznych i ideowych, które nakładają się na siebie. Konsekwencją takiego podejścia jest dostrzeżenie istotnej różnicy pomiędzy etyką państwa a moralnością indywidualną. Ponieważ społeczeństwo (państwo) nie jest tożsame z rodziną, dlatego też świat międzyludzkich stosunków nie jest tożsamy ze stosunkami międzynarodowymi. Rezultatem tych założeń będzie odmienne traktowanie jednostek w stosunkach międzyludzkich i podmiotów stosunków międzynarodowych.
„Każdy człowiek może poświęcić własne interesy w imię pewnych ideałów takich jak szlachetność, współczucie, wierność kodeksowi honorowemu. Odpowiedzialna głowa rodziny jest już w dużo większym stopniu ograniczona w ryzykowaniu interesami bliskich z powodu jakichś wyobrażeń o idealnym porządku. Głowa państwa zaś nie ma prawa nigdy ryzykować interesami obywateli w imię jakichkolwiek, nawet najbardziej wzniosłych motywów20”. Nie oznacza to jednak, że uprawniony jest sąd, iż w stosunkach międzynarodowych nie istnieje pojęcie etyki. Wynika stąd jedynie to, iż interesy narodowe powinny być racjonalne i chronić obywateli danego państwa. Mają być efektem dialogu nie tylko wewnątrzspołecznego, ale także, poprzez przestrzeganie międzynarodowych norm sprawiedliwości i równości, uwzględniać podmiotowość innych graczy światowej polityki.
Przejdźmy zatem do omówienia procesu identyfikacji interesów narodowych. Świadomie użyto słowa „identyfikacja”, a nie „tworzenie”, czy „kształtowanie”, gdyż interes narodowy danego państwa ma charakter obiektywny, a zadaniem polityków, a także całego społeczeństwa, jest jedynie (lub aż) jego prawidłowe nazwanie - identyfikacja21.
Do poznania obiektywnych interesów, ze względu na ich abstrakcyjny charakter, można się jedynie przybliżyć. Mimo to, z pewnością można stwierdzić, iż należeć do nich będzie przede wszystkim: ochrona państwa, zachowanie tożsamości, adaptacja do zmieniającego się świata, ciągłe podtrzymywanie konkurencyjności w stosunku do innych narodów, rozwój i podwyższanie poziomu organizacji, proporcjonalny wzrost liczebności itd22. Jeśli obiektywne interesy można traktować jako uniwersalne, i niezmienne w swej istocie, to subiektywne podejście do interesów jest konkretne i przedstawia sobą jedynie dążenie myśli ludzkiej do poznania prawdy obiektywnej.
I. G. Jakowenko w swej książce poświęconej problematyce interesów narodowych etapy ich identyfikacji przedstawił następująco:
1. Rozumienie świata
2. Rozumienie swego miejsca w świecie
3. Wizja przyszłości
- model idealny (opierający się na ideałach, końcowych celach, wartościach, perspektywach),
- model życzeniowy skonfrontowany z rzeczywistością i możliwościami.
Prawidłowe rozumienie świata polega na analizie ogólnoteoretycznej i historiozoficznej mającej za zadanie dać odpowiedź na pytanie: dokąd zmierza świat? Końcowa faza tego etapu powinna skonkretyzować, w jakim punkcie ogólnohistorycznego procesu znajduje się współcześnie wspólnota światowa. Należy jednak zaznaczyć, że owe wyobrażenia nie dają się zweryfikować praktycznie, dlatego istnieje duże prawdopodobieństwo popełnienia już na tym etapie błędu, poprzez np. nieprawidłowe założenia początkowe.
Drugi etap polega na konkretyzacji miejsca i roli własnego narodu i stworzonego przez niego państwa w zmieniającym się świecie. Sformułowanie adekwatnej do rzeczywistości odpowiedzi wydaje się nieco prostsze, gdyż analizie podlegają konkretne parametry. Koncepcja ta powinna uwzględniać geopolityczne, ekonomiczne przesłanki, podejmować kwestie rozwoju społeczeństwa, jego cywilizacyjnej przynależności i innych wskaźników poddających się konwencjonalnym obiektywnym interpretacjom.
Ostatni etap to wizja świata w przyszłości oraz roli w nim danego państwa stworzona jako wynik kompromisu pewnego ideału i natury rzeczywistości23. Jednak czy to w skutek nieprawidłowej analizy, czy za sprawą nie popartych odpowiednim potencjałem ambicji, bywa tak, iż prowadzona jest polityka będąca efektem pewnej zafałszowanej świadomości i wybucha konflikt jako wynik nieprawidłowo rozumianych interesów. Tak stało się w przypadku rozpętania przez USA wojny w Wietnamie i przy przyjęciu decyzji przez przywódców ZSRR o wprowadzeniu wojsk radzieckich do Afganistanu24.
Historia dowodzi, iż rosyjscy przywódcy powinni być bardziej skłonni do zaniżania pozycji swego państwa, niż do jej przesadnego zawyżania. Jak zauważa I.A. Klimow, w okresie, kiedy Rosja rozpatrywała swą pozycję jako państwa regionalnego i ograniczała swoją międzynarodową odpowiedzialność, następował skok rozwojowy (epoka Aleksandra III, ZSRR w 1928-1938 r.), natomiast kiedy oceniała się jako wielkie mocarstwo, globalne imperium i, odpowiednio, brała na siebie zbyt wielką odpowiedzialność – przegrywała (epoka Mikołaja I, panowanie Mikołaja II w 1911-1917, ZSRR w 1945 – 1991 r)25. Znów prawdziwe okazuje się przysłowie ludowe: „Pretenzii dolżny byt’ po karmanu”.
Innym wartym podkreślenia warunkiem realizacji koncepcji interesu narodowego jest fakt, iż powinna ona odpowiadać tendencjom światowym.26 Za negatywny przykład może posłużyć Irak, który dążąc do odbudowania modelu sprzed półtora wieku i chcąc «żelazem i krwią» zjednoczyć świat arabski, natrafił na przeciwstawne interesy liderów światowych. Jeśliby takie zjednoczenie zachodziło w ramach ogólnoświatowej tendencji politycznej, miałoby większe szanse powodzenia27.
Interes narodowy a globalizacja.
Mówiąc o tendencjach światowych nie można pominąć tak istotnego zjawiska, jakim jest globalizacja. Pojęcie „interes narodowy” na Zachodzie wychodzi z mody.28 Rozwój i industrializacja międzynarodowych więzi w sferach produkcji (korporacje międzynarodowe), finansów (swobodny przypływ kapitałów), polityki i zarządzania (międzynarodowe organy, porozumienia, reżimy handlowe), i w końcu społecznej (międzynarodowe organizacje pozarządowe), prowadzą, według powszechnego przeświadczenia, do osłabienia roli państwa. Niekiedy budżet korporacji międzynarodowych przewyższa budżety całych państw. Największe potęgi, państwa „wielkiej siódemki” zainteresowane są zachowaniem inwestycji transnarodowej produkcji na swoich terytoriach i przyciągnięciem nowych kapitałów, dlatego gotowe są iść na kompromis z liderami wielkiego biznesu. Także międzynarodowe polityczne i polityczno-ekonomiczne struktury dodatkowo rozmywają poczucie narodowej suwerenności. Kolektywne angażowanie się pod egidą ONZ lub innych struktur, w sprawy suwerennych państw poprzez interwencje pokojowe lub humanitarne stały się już normą międzynarodowej polityki29.
Teoretycy liberalnego instytucjonalizmu w stosunkach międzynarodowych skłonni są ogłosić powszechne i wieczne zwycięstwo kapitalizmu. Według nich, powinno to raz na zawsze skończyć z groźbą wojen i doprowadzić do ustanowienia powszechnego „demokratycznego pokoju”, pod warunkiem , że „kosmopolityczne prawa całej ludzkości” będą przyjęte za podstawę indywidualnych praw obywatelskich we wszystkich rezygnujących z autarkii i nacjonalizmu państwach30. „Koniec historii”, według Fukuyamy, wyraża się zwycięstwem człowieka-konsumenta i konsumenckiego ideału liberalnej demokracji w międzynarodowej skali. Walka ideologii jest przeszłością, a razem z nią poszukiwanie alternatywnych dróg rozwoju i bardziej sprawiedliwego, niż kapitalizm, porządku społecznego. „W tym „raju konsumpcjonizmu” obrona narodowych interesów wydaje się nie mniejszym głupstwem, niż rezygnacja z kupna nowego samochodu tylko dlatego, iż jest to zagraniczna marka.”31
Tymczasem koncepcja interesu narodowego realistycznej szkoły (Morgentau) daje pierwszeństwo narodowych politycznych interesów, tzn. interesów wyrażanych przez władze, która traktowana jest jako czynnik umożliwiający ustanowienie i podtrzymywanie kontroli człowieka nad człowiekiem, państwa nad państwem, narodu nad narodem. Rodowód tych założeń jest prosty do oznaczenia. Są to tezy wypowiedziane wcześniej przez Machiavellego i Hobbesa. Realistyczna szkoła pojmuje system stosunków międzynarodowych następująco:
1. System stosunków międzynarodowych to przede wszystkim stosunki między państwami, a nie oddzielnymi przedstawicielami, międzynarodowymi grupami i organizacjami.
2. Środowisko międzynarodowe jest ze swej istoty anarchiczne, regulowane jedynie poprzez zastosowanie siły lub groźbę jej użycia.
3. Każde państwo dąży do maksymalizacji swojej władzy i wpływu, maksymalizacji własnych korzyści32.
Realiści rozpatrują stosunki międzynarodowe jako projekcję polityki siłowej. Współczesna realistyczna ocena stosunków międzynarodowych początku XXI wieku nie odrzuca jednak faktu zaistnienia pewnych zmian w całym systemie. Przyznają oni, iż państwo przestało być jedynym graczem w polityce międzynarodowej. Wielkie korporacje często mają własne transnarodowe interesy i występują jako w pełni samodzielne podmioty międzynarodowych stosunków ekonomicznych i politycznych. W stosunkach Rosji z WNP rolę taką zdolne są odgrywać np. „Gazprom”, „Łukoil” i inne koncerny przemysłu energetycznego. Obok korporacyjnej dyplomacji istnieje także dyplomacja partii politycznych (europejscy prawicowi radykałowie), ruchów społecznych („Greenpeace”, „Lekarze bez granic”, „Amnesty International”), diaspor etnicznych. Interesy polityczne rzeczywiście są zglobalizowane na wszystkich poziomach ludzkiego życia33.
Jednak czy zmieniły się same cele politycznej walki? Z punktu widzenia realizmu założenia gry politycznej zasadniczo nie uległy zmianie. Rezygnacja z jednej (marksistowskiej) ideologii, na korzyść innej (liberalno-demokratycznej) wcale nie świadczy o tym, że nieaktualna jest już walka o podział bogactwa i władzy, których tak jak i wcześniej nie starcza dla wszystkich34.
Nawet powierzchowna analiza polityki rozwiniętych kapitalistycznych krajów w sferze imigracji (ograniczanej i regulowanej interesami przyciągnięcia inwestycji i wybiórczego nasycenia rynku pracy), rolnictwa (subsydiowanego i chronionego przed zewnętrzną konkurencją przez państwo), przemysłu, transportu, komunikacji (chronionych prawem antydumpingowym, częściowo wspieranych zamówieniami rządowymi) utwierdza w tym, że o pojęciu interesów narodowych zapominać jest zbyt wcześnie35. Podobnie dzieje się w sferze międzynarodowych stosunków politycznych, gdzie każdy z podmiotów tej „gry” dąży do maksymalizacji własnych wpływów. Według zmodernizowanej teorii geopolitycznej Haushofera, Rosję zaliczyć można do grupy państw nazywanych - „półperyferiami”, gdyż występuje ona jakby w dwóch rolach: w roli eksploatatora i/lub wojskowo- politycznego hegemona w stosunku do jeszcze bardziej zależnych „peryferii” oraz w roli obiektu eksploatacji przez państwa centrum36. Okazuje się zatem, że nadal każde państwo dąży do zdobycia przewagi nad innymi i nie jest prawdą, iż zawsze ogląda się na dobro pozostałych partnerów międzynarodowych, co jest w pełni uzasadnione w świetle wyżej przedstawionych wyjaśnień dotyczących etyki w relacjach międzynarodowych.
BIBLIOGRAFIA:
1. Afanasjew J., Opasnaja Rossija, Moskwa 2001
2. Aktualnyje probliemy rossijskoj geopolitiki, Michajłow W. (red), Moskwa 2004
3. Andriuszin I, Mir na poroge XXI wieka, Sarow 2001
4. Arbatow A., Nacionalnaja idieja i nacionalnaja biezopasnost’, „Miezdunarodnyje Otnoszenija” 1998, nr 5
5. Aszenkampf N., Sowriemennaja geopolitika, Moskwa 2005
6. Bałujew D., Umieriennost’ w nacionalnoj idee i izolacionizmie, „Mieżdunarodnaja Żizn’” 1996, nr 9
7. Bieleń S., Rosja w poszukiwaniu demokratycznej tożsamości, w: A. Stepień – Kuczyńska, J. Adamowski (red.), Szkice o Rosji, Łódź – Warszawa 2000
8. Błagowolin S., Poiski nowogo miesta Rossii w mieniajuscimsja mire, „Mieżdunarodnaja Żizn’” 1998, nr 8
9. Cygankow P., Teorija mezdunarodnych otnoszenii, 2003, http://www.lib.ua-ru.net/content/1141.html
10. Czernow P., Nowyj gieopoliticeskij pieriediel mira. Szto budet s Rossijej?, Moskwa 2003
11. Cziomer E., Zyblikiewicz L., Zarys współczesnych stosunków międzynarodowych, Warszawa – Kraków 2001
12. Disunskij I., Gieopolitika Rossii , Moskwa 2003
13. Gadżijew K., Gieopoliticeskije gorizonty Rossii: kontury nowogo miroporjadka, Moskwa 2007
14. Gieopoliticeskaja doktrina Rossii : realii i probliemy wybora, Kefali I. (red.), Sankt Petersburg 2004
15. Gieopolitika: klassika i sowriemiennost’, Burienko W. (red.), Moskwa 2006
16. Gubczenko A. ,Wlijanije głobalizacii na geopoliticeskoje połozenije i bezopasnost’ Rossii i sopriedielnych gosudarstw, Moskwa 2005
17. Gubczenko A., Głobalizacija i bezopasnost’ sowriemiennogo gosudarstwa, ?oskwa 2005
18. Gusher A., O charaktierie wniesznogo wyzowa nacionalnym intieresom Rossii, „Mieżdunarodnaja Żizn’” 1999 nr 1
19. Iwaszow L., Rossija ili Moskowija? Geopoliticeskoje izmierienije nacionalnoj biezopaanosti Rossii, Moskwa 2002
20. Jakowenko I., Ot imperii k nacionalnomu gosudarstwu, „Polis” 1996, nr 6
21. Jakowenko I., Rossijskoje gosudarstwo: nacionalnyje intieriesy, granicy, pierspiektiwy, Nowosybirsk 1999
22. Jakubin W., Nacionalnyje intieriesy kak usłowija mirowogo porjadka, Wołgograd 2004
23. Karadaszowa I., Nacionalnyje intieriesy: Ponjatie, suscnost’, klassifikacija , „Westnik Moskowskogo Uniwiersitieta MWD Rossii”, 2005. - ? 2
24. Kara-Murza A., Włast’ u nas krajnie neinteligentna, Telekanal „Rossija”,17.03.2007 , www.sps.ru (odczyt 27.01.2008)
25. Klimow I., Nacionalnyje intierisey Rossii, Polis 2000
26. Knriejew G, Nowoje myszlienije i głobalnaja bezopasnost’,25.02.2006
http://www.dumaem.ru/print.php?st_id=666&PHPSESSID=04984594eb644088fed5bf39095979bc (odczyt 31.01.2008)
27. Kodin M., Rossija w „sumierkach” transformacii, Moskwa 2001
28. Kołosow W., Mironienko N., Geopolitika i politiceskaja gieografija, Moskwa 2002
29. Kołosow W., Gieopolitika i politiceskaja geografija, ?oskwa 2005
30. Kuda dwizetsja mirowyje soobscestwo?Geopolitika triet’ego tysjaceletija, Grigorjan E. (red), Moskwa 2006
31. Kuzmin D., Głobalnoje uprawlenije i nacionalnyje intieriesy Rossii, Stawropol 2004
32. Lisicin E., Eti zagadocnyje nacionalnyje intieriesy, Tygodnik 2000.net.ua, No. 35 (331) 1-7 września 2006 www.news2000.org.ua
33. Lukjanowicz N. , Gieopoliticeskoje polozenije Rossii w XXI wiekie: probliemy, modeli i wierojatnyje scenarii razwitia, ?oskwa 2003
34. Makarewic A., Mieżdunarodnoje otnoszenija w XXI wiekie: regionalnoje w głobalnom, głobalnoje w regionalnom, Nowogród 2000
35. Malak K., Koncepcja bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej, w: Bieleń S., Góralski W., Nowa tożsamość Niemiec i Rosji w stosunkach międzynarodowych, Warszawa 1999
36. Maniłow W., Biezopasnosst’ w epochu partniorstwa, Moskwa 1999
37. Mieżujew B., Ponjatie „nacionalnyj intieries” w rossiskoj obscestwenno-politiceskoj mysli, „Polis” 1997 nr 1
38. Moczulski L., Geopolityka, Warszawa 1999.
39. Mojsiejew N., Kak dalieko do zawtraszniego dnia, Moskwa 1999
40. Mołcanow M., Diskussionnyje aspiekty problemy „nacionalnyj intieries”. „Polis” 2000, nr 1
41. Muchanow B., Nacionalnyje intieriesy: socialno-fiłosofskij analiz, Nalczyk 2004
42. Musuchin G., Deformacija mechanizma formirowanija nacionalnogo intieriesa, „Polis” 2000, nr1
43. Nartow N., Gieopolitika, Moskwa 2007
44. Panarin A., Położenie geopolityczne Rosji: alternatywne scenariusze u progu XXI, w: S. Filipowicz (red), Historia i geopolityka. Rosja u progu XXI wieku, Warszawa 2003
45. Pantin W., Łogika razuma ili łogika strastiej, „Polis” 1995, nr 1
46. Pastuchow W., Nacionalyj i gosudarstwinnyj intieriesy Rossii: igra słow ili igra w słowa, „Polis” 2000, nr 1
47. Plaijs J., Rossija i mir na poroge XXI wieka, Moskwa 1995
48. Pljajs J., Niekotoryje obscije razmyszlenija ob intieresach naszej strany, „Polis” 2000
49. Rewjakin A., Istoria mezdunarodnych otnoszenii w Nowoje wriemia. ?oskwa 2004
Sowriemiennuje mezdunarodnyje otnoszenija i mirowaja politika, Torkunow A. W. (red.) Moskwa, 2004
50. Sirota N., Gieopolitika, Sankt-Petersburg 2006
51. Surokow W., Nacionalizacija buduscego, 20.11.2006, http://www.expert.ru/printissues/expert/2006/43/nacionalizaciya_buduschego/ (odczyt 27.01.2008)
52. Swieliew A., Nacija i gosudarstwo. Teorija konserwatiwnoj rekonstrukcii (2005), www.savelev.ru/book (odczyt 01.02.2008)
53. Tuzikow A., Osnowy geopolitiki, Moskwa 2004
54. Utkin A., Wyzow zapada i otwiet Rossii, Moskwa 2002
55. Zadochin A., Głobalizacija i nacionalnyje intieriesy Rosii, “Obozriewatiel” 2001, nr 1
56. Zielienkow M., Prawowyje osnowy obsciej teorii bezopasnosti Rossijskogo gosudarstwa w XXI wiekie , Moskwa 2003
DOKUMENTY:
1. Koncepcija nacionalnoj biezopasnosti Rossijskoj Fiedieracii 2000, www.scrf.gov.ru/Documents/Decree/2000
2. Wojennaja doktrina Rossijskoj Fiedieracii, www.scrf.gov.ru/Documents/Decree/2000
3. Zakon Rossijskoj Fiedieracii o biezopasnosti ot 22.12.1992, No 2288, www.scrf.gov.ru/Documents/2646-1.html
Przypisy
1 Koncepcija nacionalnoj biezopasnosti Rossijskoj Fiedieracii 2000, www.scrf.gov.ru/Documents/Decree/2000
2 Porównaj: Karadaszowa I., Nacionalnyje intieriesy: Ponjatie, suscnost’, klassifikacija , „Westnik Moskowskogo Uniwiersitieta MWD Rossii”, 2005. - ? 2
3 M. Mołcanow, Diskusionnyje aspiekty problemy „nacionalnyj interes, „Polis” 2000, nr 1, s.12.
4 Zdaniem S.E. Błagowdina problem ten stracił już na aktualności, gdyż społeczeństwo współczesnej Rosji składa się w 80 % z samych Rosjan, a prawie połowa z pozostałych 20 % uważa się za Rosjan, biorąc pod uwagę ich język i tradycję, do której się odwołują.
5 M. Mołcanow, op. cit., s. 12.
6 I. G .Jakowenko, Rossijskoje gosudarstwo: nacionalnyje intieriesy, granicy, pierspektiwy, Nowosybirsk 1999, s. 77.
7 S. Lure, Metamorfozy tradycyjnej świadomości, Sankt - Petersburg 1995, s. 150., za: I. Jakowenko, op. cit., s.78.
8 I.G. Jakowenko, op. cit., s. 78.
9 W. J. Pantin, Łogika razuma ili łogika strastiej, „Polis” 1995, nr 1, s. 100, za: K. Kik, Interesy narodowe Polski i Rosji w procesach integracji Europy, w: M. Dobroczyński (red.), Niemcy, Polska, Rosja..., Warszawa 1996.
10 Szerzej: Gieopoliticeskaja doktrina Rossii : realii i probliemy wybora, Kefali I. (red.), Sankt Petersburg 2004
11 Szerzej:Lisicin E., Eti zagadocnyje nacionalnyje intieriesy, Tygodnik 2000.net.ua, No. 35 (331) 1-7 września 2006 www.news2000.org.ua
12 W. B. Pastuchow, Nacionalnyj i gosudarstwennyj interesy Rossii: igra słow ili igra w słowa?, „Polis” 2000, nr 1, s. 93.
13 G. I. Musuchin, Deformacija mechanizma formirowanija nacionalnogo interesa, «Polis» 2000, nr 1, s. 77.
14 J. A. Pljajs, Niekotoryje obscije razmyszlenija ob intieriesach naszej strany, «Polis» 2000, nr 1 s.63.
15 K. Kik, op. cit., s. 142.
16 za: M. Mołcanow, op.cit., s. 16.
17 I. Jakowenko, op. cit., s. 81.
18 M. Mołcanow, op.cit., s. 16.
19 Ibidem, s.14.
20 I. G. Jakowenko, op. cit., s. 174.
21 Porównaj: Jakubin W., Nacionalnyje intieriesy kak usłowija mirowogo porjadka, Wołgograd 2004
22 Ibidem, s. 185.
23 Ibidem, s.187.
24 K.S. Gadżijew, Wwiedienije w geopolitiku, Moskwa 2007, s.352.
25 I A. Klimow, Nacionalnyje interiesy Rossii, Polis 2000, nr 1, s. 74.
26 Porównaj: Kuda dwizetsja mirowyje soobscestwo?Geopolitika triet’ego tysjaceletija, Grigorjan E. (red), Moskwa 2006
27 Porównaj: Lukjanowicz N. , Gieopoliticeskoje polozenije Rossii w XXI wiekie: probliemy, modeli i wierojatnyje scenarii razwitia, ?oskwa 2003
28 Porównaj: Gubczenko A. ,Wlijanije głobalizacii na geopoliticeskoje połozenije i bezopasnost’ Rossii i sopriedielnych gosudarstw, Moskwa 2005
29 Kuzmin D., Głobalnoje uprawlenije i nacionalnyje intieriesy Rossii, Stawropol 2004
30 W. B. Pastuchow, op. cit., s. 94.
31 Ibidem, s. 95.
32 Ibidem, s.95.
33 Zadochin A., Głobalizacija i nacionalnyje intieriesy Rosii, “Obozriewatiel” 2001, nr 1
34 W. B. Pastuchow, op. cit., s. 95.
35 Ibidem, s.95.
36 Szerzej: L. Moczulski, Geopolityka, Warszawa 1999.